شرکتها و امور تجاری · توافقنامه سهامداران
توافقنامه سهامداران (Shareholder Agreement) قراردادی است که رابطه میان چند مالک یک شرکت بی‌سی را تنظیم میکند: اگر یکی بخواهد از شرکت خارج شود، اگر یکی فوت کند، اگر اختلافی پیش بیاید یا اگر شرکت فروخته شود، چه پیش میآید. این توافقنامه یکی از باارزش‌ترین اسنادی است که یک شرکت میتواند داشته باشد، و اگر تنظیمش به بعد از به هم خوردن روابط بماند، یکی از پرهزینه‌ترین آن‌ها.
چرا اهمیت دارد
اساسنامه شرکت بی‌سی (Articles) سازوکارهای پایه را پوشش میدهد: چه کسی حق دعوت به جلسه را دارد، مدیران چگونه انتخاب می‌شوند و سهام را چگونه می‌توان صادر کرد. اما اساسنامه به‌تنهایی پاسخ بیشتر پرسش‌هایی را نمی‌دهد که با شروع اختلاف میان افرادِ پشت شرکت پیش میآید.
بدون توافقنامه سهامداران، این پرسش‌ها به دادگاه کشیده میشود. اساسنامه شرکت در کنار قانون شرکت‌های بی‌سی (Business Corporations Act) چارچوبی پیش‌فرض فراهم میکند، اما این چارچوب کلی است و به‌ندرت با آنچه بنیان‌گذاران واقعاً می‌خواستند هم‌خوانی دارد. موقعیت‌های رایجی که بدون توافقنامه بد پیش می‌رود:
هر یک از این موارد را می‌توان با گنجاندن متن درست در توافقنامه سهامداران، از همان آغاز حل کرد.
آنچه در هر توافقنامه می‌گنجانیم
حق تقدم در خرید یا Right of First Refusal (پیش از آنکه فروشنده بتواند سهامش را به شخص ثالث بفروشد، سهامداران فعلی حق دارند با همان شرایطِ پیشنهادِ رسیده، خودشان سهام را بخرند)؛ حق همراهی در فروش یا Tag-along (سهامداران اقلیت می‌توانند به فروشی که اکثریت انجام میدهد بپیوندند)؛ حق الزام به فروش یا Drag-along (اکثریت میتواند اقلیت را به فروش وادار کند). این حقوق در کنار هم تعیین میکنند چه کسی میتواند سهامدار شود.
اینکه در صورت فوت، ازکارافتادگی، بازنشستگی، پایان رابطه کاری، طلاق، ورشکستگی یا اختلاف اساسی چه پیش میآید. این بخش شامل این موارد است: رویدادی که خرید سهام را الزامی یا اختیاری میکند؛ روش ارزشگذاری (فرمول، ارزیابی کارشناسی، قیمت توافقشده)؛ و شیوه تأمین پول خرید، یعنی پرداخت نقدی، اقساط، وجه بیمه عمر یا سند وام فروشنده به خریدار (Vendor Takeback Note).
اینکه چه تصمیم‌هایی به موافقت همه سهامداران نیاز دارد (فروش شرکت، پذیرفتن بدهی سنگین، تغییر ساختار سهام)، چه تصمیم‌هایی به تصویب هیئتمدیره نیاز دارد و چه کارهایی را مدیریت شرکت میتواند به‌تنهایی انجام دهد. بیشتر توافقنامهها فهرستی از «موضوعات اساسی» دارند که همیشه به سهامداران ارجاع میشود.
میانجیگری، داوری یا دادگاه. سازوکارهای رفع بنبست (شرط شاتگان یا Shotgun Clause، رأی تعیین‌کننده یا Casting Vote، و خرید اجباری سهام) که نمی‌گذارند بنبست در شرکت به دعوایی چندساله در دادگاه تبدیل شود.
اینکه سود چگونه تقسیم میشود: به نسبت سهام میان سهامداران، بر پایه فرمولی مشخص، با اولویت‌بندی بر اساس طبقه سهام، یا به صلاحدید مدیران. این موضوع در پرونده‌هایی اهمیت دارد که چند طبقه سهام در کار است یا سهامداران نیاز نقدی متفاوتی دارند.
محدودیت‌هایی بر رقابت با شرکت برای سهامدارانی که از آن جدا می‌شوند، و تعهد به محرمانه نگه داشتن اطلاعات محرمانه در دوران سهامداری و پس از آن. این شرطها زمانی بیشترین قابلیت اجرا را دارند که با دامنه‌ای محدود، برای مدتی مشخص و محدوده جغرافیایی مشخص تنظیم شده باشند.
پرسش‌های متداول
توافقنامه سهامداران قراردادی است میان سهامداران یک شرکت (و معمولاً خود شرکت) که رابطه سهامداران با یکدیگر و با شرکت را تنظیم میکند. این توافقنامه قواعد این موارد را تعیین میکند: انتقال سهام، اینکه اگر سهامداری فوت کند یا بخواهد از شرکت خارج شود چه پیش میآید، شیوه تصمیمگیری، شیوه تقسیم سود و شیوه حل اختلاف. توافقنامه سهامداران مکمل اساسنامه شرکت (Articles) است: اساسنامه سندی عمومی است و از قالبی استاندارد پیروی میکند؛ توافقنامه سهامداران سندی خصوصی است و متناسب با توافق مشخص همان سهامداران تنظیم میشود.
در حالت ایدئال، همزمان با ثبت شرکت. تنظیم آن بعدها، یعنی پس از سالها فعالیت بدون توافقنامه، دشوارتر است؛ چون سهامداران تا آن زمان انتظاراتی پیدا کردهاند که گاهی با هم در تعارض است. هزینه تنظیم توافقنامه در زمانی که روابط خوب است، بسیار کمتر از هزینه مذاکره بر سر آن در زمانی است که روابط خوب نیست.
خیر. توافقنامه سهامداران رابطه میان دو یا چند سهامدار را تنظیم میکند؛ بنابراین کسی که تنها مالک شرکت است به آن نیاز ندارد. از همان لحظهای که سهامدار دومی وارد شرکت میکنید (از جمله همسرتان با درصد کمی از سهام برای برنامهریزی مالیاتی)، تنظیم توافقنامه ارزشش را دارد.
در بیشتر پروندهها، چهار مورد: (1) محدودیتهای انتقال سهام، یعنی حق تقدم در خرید (Right of First Refusal)، حق الزام به فروش (Drag-along) و حق همراهی در فروش (Tag-along)، که تعیین میکنند سهامداران در نهایت با چه کسانی در شرکت شریک خواهند بود؛ (2) سازوکارهای خرید سهام سهامدار (Buyout) در صورت فوت، ازکارافتادگی، بازنشستگی یا به هم خوردن روابط، از جمله اینکه سهام چگونه ارزشگذاری میشود و پول خرید آن چگونه تأمین میشود؛ (3) قواعد تصمیمگیری، یعنی اینکه چه چیزی به موافقت همه سهامداران نیاز دارد، چه چیزی به تصویب هیئتمدیره و چه چیزی به صلاحدید مدیریت واگذار میشود؛ (4) حل اختلاف: میانجیگری، داوری و شرطهای رفع بنبست.
شرط شاتگان سازوکاری برای رفع بنبست است: یکی از سهامداران پیشنهاد میکند سهام سهامدار دیگر را به قیمتی مشخص بخرد؛ سهامدار دیگر باید یا این پیشنهاد را بپذیرد (و به همان قیمت بفروشد)، یا سهام سهامدار پیشنهاددهنده را به همان قیمت بخرد. هدف این شرط آن است که هیچیک از دو طرف قیمتی بیش از حد پایین پیشنهاد نکند؛ چون اگر چنین کند، سهام خودش را به همان قیمت پایین از دست میدهد. شرط شاتگان زمانی خوب کار میکند که توان مالی سهامداران تقریباً برابر باشد؛ اگر یکی از سهامداران سرمایه بهمراتب بیشتری داشته باشد، میتواند به نتیجهای ناعادلانه بینجامد.
بیشتر توافقنامهها مقرر میکنند که سهام سهامدار فوتشده باید به سهامداران باقیمانده یا به خود شرکت فروخته شود (یا فروختهشده محسوب میشود)، به ارزشی که با یک فرمول یا با روش ارزشگذاری توافقشده تعیین میشود. ماترک سهامدار فوتشده بهجای سهام، ارزش آن را دریافت میکند. بسیاری از توافقنامهها این ترتیب را با بیمهنامه عمری همراه میکنند که مالک آن خود شرکت است و پول خرید سهام را تأمین میکند. بدون این شرطها، سهام به ماترک سهامدار فوتشده میرسد و (در نهایت) به هر کسی که در وصیتنامه نام برده شده است؛ کسی که شاید سهامداران باقیمانده نخواهند با او شریک باشند.
هزینه ثابت دفتر وکالت Lime Law (لایم لا) برای توافقنامه ساده سهامداران (دو یا سه سهامدار، طبقه سهام استاندارد، حق رأی، سود سهام، محدودیتهای انتقال و سازوکار ساده خروج) در جدول هزینههای شرکتها و امور تجاری منتشر شده است. برای توافقنامههای پیچیدهتر، یعنی توافقنامههایی با ساختار چندطبقهای سهام، حق الزام به فروش (Drag-along) و حق همراهی در فروش (Tag-along)، قطعی شدن تدریجی حق بر سهام (Vesting) و معیارهای عملکرد، یا تعهدات مربوط به تأمین مالی، هزینه را هنگام پذیرش پرونده، برای همان پرونده برآورد میکنیم.
تعداد سهامداران، ساختار سهام و نگرانی‌های اصلی‌تان (کنترل، خروج، حمایت از اعضای خانواده، سازوکارهای حل اختلاف) را به ما بگویید. با برآورد هزینه و طرح کلی پیش‌نویس به شما پاسخ می‌دهیم.