خرید سهام شرکت؛ از بررسی پیش از معامله تا تکمیل معامله

خرید سهام معامله‌ای است که در آن خریدار سهام یک شرکت را می‌خرد و به‌جای آنکه دارایی‌های شرکت را تک‌تک بخرد، مالک خود شرکت می‌شود. شرکت بدون تغییر به کار خود ادامه می‌دهد (همان شخصیت حقوقی، همان قراردادها، همان سابقه و همان بدهی‌ها و تعهدات)، اما مالکیتِ پشت آن عوض می‌شود. خرید سهام در خروج مالکان از کسب‌وکار، خرید بخشی از سهام، انتقال‌های خانوادگی و برخی معاملات ادغام و تملک شرکت‌ها رایج است.

در خرید سهام، خود شرکت منتقل می‌شود؛ همه دارایی‌ها و همه بدهی‌ها و تعهدات شرکت، از جمله موارد ناشناخته، با آن به خریدار می‌رسد. در خرید دارایی، دارایی‌های مشخصی (و گاهی بدهی‌ها و تعهدات مشخصی) منتقل می‌شود که طرف‌ها بر سر آن‌ها توافق کرده‌اند؛ خودِ شرکت، به‌عنوان یک پوسته حقوقی، نزد فروشنده می‌ماند. خریداران معمولاً خرید دارایی را ترجیح می‌دهند، چون کم‌دردسرتر است، بدهی و تعهدی از گذشته به خریدار نمی‌رسد و گاهی از نظر مالیاتی بهتر است. فروشندگان معمولاً خرید سهام را ترجیح می‌دهند، چون اغلب از نظر مالیاتی برای فروشنده بهتر است؛ از جمله به‌خاطر معافیت مادام‌العمر سود سرمایه (Lifetime Capital Gains Exemption) برای سهام «شرکت کسب‌وکار کوچک واجد شرایط» (Qualifying Small Business Corporation). در بیشتر مذاکرات ادغام و تملک شرکت‌ها، همین انتخاب میان دو ساختار مطرح است.

بررسی پیش از معامله (Due Diligence) تحقیقی است که خریدار پیش از تکمیل معامله درباره شرکت هدف انجام می‌دهد: صورت‌های مالی، قراردادها، اجاره‌نامه‌ها، مالکیت فکری، کارکنان، دعاوی، رعایت مقررات، مالیات و مسائل زیست‌محیطی. حاصل کار فهرستی از مسائلی است که خریدار می‌خواهد به آن‌ها رسیدگی شود: اظهارات و تضمین‌های فروشنده (Representations and Warranties)، نگه‌داشتن بخشی از قیمت خرید (Holdback) به پشتوانه تعهدات جبران خسارت، تعدیل قیمت، و مشکلاتی که معامله را منتفی می‌کنند. انجام درست این بررسی همان کاری است که یک معامله منصفانه را به معامله‌ای تبدیل می‌کند که یک سال پس از تکمیل از هم نمی‌پاشد.

اظهارات و تضمین‌ها (Representations and Warranties) مطالبی است که فروشنده درباره وضعیت شرکت هدف در تاریخ تکمیل معامله اعلام می‌کند: اینکه صورت‌های مالی درست است، شرکت مالک همان دارایی‌هایی است که می‌گوید، دعوای اعلام‌نشده‌ای وجود ندارد، مالیات‌ها پرداخت شده و قراردادهای مهم معتبر و بدون تخلف‌اند. اگر معلوم شود یکی از این اظهارات نادرست بوده، خریدار معمولاً می‌تواند خسارت مطالبه کند. بر سر اظهارات و تضمین‌ها مذاکره زیادی می‌شود؛ مدت اعتبار آن‌ها پس از تکمیل معامله (Survival)، سقف جبران خسارت (Indemnity Caps)، آستانه مطالبه (Baskets) و قیدهای اهمیت (Materiality Qualifiers) همه مهم‌اند.

در خرید سهام، اغلب بله. مبلغ نگه‌داشته‌شده (Holdback) بخشی از قیمت خرید است که هنگام تکمیل معامله به‌صورت امانی نگه داشته می‌شود (معمولاً در حساب امانی وکیل خریدار) و پس از دوره‌ای مشخص (معمولاً 12 تا 24 ماه) به فروشنده پرداخت می‌شود، به شرط آنکه مطالبه جبران خسارتی مطرح نشده باشد. میزان این مبلغ با مذاکره تعیین می‌شود؛ محدوده معمول آن 10% تا 20% قیمت خرید است. این مبلغ برای خریدار منبعی واقعی است تا مطالبات ناشی از نقض اظهارات و تضمین‌ها را از آن وصول کند؛ و به فروشنده اطمینان می‌دهد که اگر مطالبه‌ای پیش نیاید، پول طبق برنامه‌ای قابل پیش‌بینی آزاد می‌شود.

از امضای نامه اعلام قصد (Letter of Intent) تا تکمیل معامله، یک خرید سهام معمول در مقیاس کوچک تا متوسط، 60 تا 120 روز طول می‌کشد. بیشترین زمان را بررسی پیش از معامله (اغلب 4 تا 8 هفته) و مذاکره بر سر توافق‌نامه خرید سهام (اغلب 4 تا 8 هفته) می‌گیرد. معاملات بزرگ‌تر یا پیچیده‌تر (چند حوزه قضایی، تأییدیه‌های نهادهای نظارتی، شرط‌های مربوط به تأمین مالی) بیشتر طول می‌کشند. برای آنکه کار طبق زمان‌بندی پیش برود، با حسابدار شما، وکیل مالیاتی شما (در معاملاتی که به وکیل مالیاتی نیاز دارند) و وکلای طرف مقابل هماهنگ می‌کنیم.

در معاملات بزرگ‌تر یا معاملاتی که ساختار پیچیده‌تری دارند، اغلب بله. خرید سهامی که با رول‌اور ماده 85 (Section 85 Rollover)، تجدید ساختار به روش باترفلای (Butterfly Reorganisation) یا پرداخت مشروط پس از تکمیل معامله (Earn-out) همراه است، می‌تواند آثار مالیاتی قابل‌توجهی داشته باشد که بهتر است وکیل متخصص مالیات به آن‌ها رسیدگی کند. در معاملات کوچک‌تر (یک مالک، یک طبقه سهام، ساختار ساده)، کار حقوقی ما در امور شرکتی در کنار بررسی مالیاتی حسابدار شما معمولاً کافی است. هنگام پذیرش پرونده به شما می‌گوییم که پرونده به وکیل مالیاتی نیاز دارد یا نه.